Ý THỨC MỞ RỘNG BIÊN ĐỘ THỰC TẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 – NHÌN TỪ CON NGƯỜI BẢN NĂNG, VÔ THỨC, TÂM LINH
Đặng Ngọc Khương
Có thể khẳng định, sau 1986, một trong những biểu hiện của sự đổi mới tư duy tiểu thuyết nhìn từ phương diện nhân vật chính là việc nhìn nhận và khắc họa con người trong mọi chiều kích tồn tại của nó. Con người trong văn học lúc này không chỉ là “tổng hòa của các mối quan hệ xã hội”, mà còn là con người như một bản thể của tự nhiên, bản thể tâm linh chứa đầy những bí ẩn chưa thể khám phá hết. Có thể khẳng định, suốt chiều dài lịch sử phát triển, cả văn học thế giới và văn học Việt Nam, chưa bao giờ lãng quên con người bản năng, vô thức, tâm linh trong tác phẩm. Tuy nhiên, ở mỗi giai đoạn, mỗi khuynh hướng sáng tác, sự xuất hiện con người bản năng, vô thức, tâm linh trong văn học lại mang một ý nghĩa riêng, biểu hiện của một trạng thái sinh tồn riêng của con người và cảm thức riêng của nhà văn về đời sống.
Từ khóa: Con người, bản năng, vô thức, tâm linh, tiểu thuyết
1. Trước hết, ở phương diện con người bản năng, vô thức, nhìn lại văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, có lẽ Vũ Trọng Phụng là người đã nói đến con người bản năng nhiều nhất. Hầu hết các nhân vật trung tâm trong ba tiểu thuyết lớn của Vũ Trọng Phụng, đặc biệt là Giông tố và Số đỏ, đều bị thôi thúc bởi những khao khát, thèm muốn mang tính bản năng, dục tính. Trong tác phẩm Số đỏ là Xuân tóc đỏ, là Tuyết, Phó Đoan, Hoàng Hôn… Còn trong Giông tố là Nghị Hách, Thị Mịch, Long… Tuy nhiên, qua cách miêu tả của nhà văn, chúng ta nhận thấy những biểu hiện bản năng của nhân vật thường gắn với típ người hạ cấp, đểu cáng, đĩ thõa và “chó đểu”, “vô nghĩa lý”.
Đến giai đoạn 1945 – 1975, không phải con người bản năng không đề cập đến trong tác phẩm. Tuy nhiên, ta có cảm giác, biểu hiện con người bản năng ở giai đoạn này chỉ còn thu hẹp vào hai trạng thái: sống hoặc chết. Đó là hai biểu hiện thường thấy ở các nhân vật trung tâm – hình tượng những người lính. Trước ranh giới mỏng manh giữa sự sống và cái chết trong bom đạn chiến tranh. Bản năng sống có lúc thôi thúc người lính vùng dậy chiến đấu đến hơi thở cuối cùng dù đã sức tàn, lực kiệt; có lúc xúi dục người lính buông súng quay đầu tìm về hậu phương. Bản năng chết cũng có khi trỗi dậy khiến người lính sẵn sàng quăng thân vào khói lửa mà chẳng vì một lí tưởng cao cả nào. Tuy nhiên, cũng cần phải nói thêm. Những biểu hiện mà chúng tôi coi là một phần của bản năng đó, rất khó phân biệt một cách rạch ròi trong hành vi của nhân vật văn học thời kì này. Bởi thông thường bản năng sống hay chết đều bị chi phối bởi trách nhiệm, lí tưởng, nghĩa vụ. Còn lại tất cả những ẩn ức, những thôi thúc, khao khát thầm kín đều được giấu kín trong đáy sâu tâm hồn con người.
Sau 1975, con người không bị ràng buộc bởi sự mặc định bởi cái vĩ đại, thần thánh. Họ được “cởi trói” để trở lại với những cảm xúc, suy nghĩ thật. Con người bản năng, dục tính lại được tiếp tục quan tâm, khám phá. Tuy nhiên cần phải thấy từ sự khát khao bản năng, dục tính trong Giông tố, Số đỏ, hay Chí Phèo đến những khát khao, dục tính của các nhân vật trong Nỗi buồn chiến tranh, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Ngồi hay Thoạt kì thủy… không chỉ là khoảng cách của thời gian mà còn là khoảng cách quan niệm. Nếu như trước 1945, để tố cáo đời sống trụy lạc của xã hội tư sản thành thị trước 1945, kết hợp với nhìn bi quan, tiêu cực về con người, Vũ Trọng Phụng thường miêu tả những khát vọng bản năng, dục tính để bóc trần bản chất dâm ô, đểu cáng, đĩ thõa… của nhân vật thì sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, việc khám phá con người bản năng, dục tính lại không nhằm mục đích tố cáo, phê phán, hạ thấp con người. Hơn thế, nó còn cho thấy một thái độ trân trọng của nhà văn với con người, với những gì thuộc về con người. Nó cho thấy sự thừa nhận của nhà văn về một thế giới vô thức bình đẳng với thế giới ý thức mà chúng ta thường biết đến. Theo Freud, tách rời với ý thức, ở tầng sâu kết cấu tâm lý con người là hệ thống vô thức. Nó là kho tàng của những bản năng dục vọng sinh vật của con người, trong đó bản năng tính dục là cốt lõi. Nhưng không chỉ có vậy, vô thức không chỉ dừng lại ở đó, nó còn có thể là những khát khao, ước muốn không có cơ sở để thực hiện trong thực tại nên bị dồn nén, đẩy lùi vào sâu trong kí ức tâm hồn. Những hành động tưởng như không thể lí giải nhưng đều là hệ quả tất yếu của sự chi phối từ môi trường sống. Như vậy giữa bản năng và vô thức là những khái niệm không thể tách rời. Tuy nhiên, nếu bản năng là cái biểu hiện bên ngoài, có thể lí giải, thì vô thức là bản năng chìm khuất bên trong đôi khí rất khó cắt nghĩa, lí giải bằng tư duy logic của thực tại.
Nhìn lại các tác phẩm như Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh; Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai; Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng; Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh hay Thoạt kì thủy, Ngồi của Nguyễn Bình Phương chúng ta thấy hầu hết các nhân vật không chỉ hành động bởi sự chỉ dẫn của lí trí mà còn dưới sức mạnh chi phối của bản năng, vô thức.
Trong Nỗi buồn chiến tranh, Kiên và đồng đội của anh đã không ít lần sống với con người bản năng, hành động dưới sự chỉ dẫn của vô thức. Hơn ai hết, Kiên ý thức rất rõ sự khốc liệt của chiến tranh bởi anh đã chứng kiến rất nhiều cái chết thảm thương, khủng khiếp. Cũng như bao người lính khác, anh khao khát được sống sót để trở về. Về với Hà Nội, về với Phương. Ấy thế nhưng đã có lúc anh như một kẻ mộng du khi thản nhiên tiến đến kẻ thù giữa làn đạn bắn xối xả, nổ inh tai mà không quan tâm đến chuyện sống chết. Và cũng có lúc Kiên lại biến thành một kẻ cuồng sát khi xả súng điên loạn vào kẻ thù: “Khẩu đại liên hóa điên (…) Kiên muốn ngừng bắn nhưng bàn tay thần chết giữ rịt lấy tay anh” [4, tr.150-151]. Là người chỉ huy, ta cũng không thể lí giải bằng lí trí, ý thức về sự im lặng của Kiên trước những hành động vô kỉ luật, đầy tính bản năng của những người lính dưới quyền khi họ bỏ đơn vị để chạy theo tiếng gọi tình yêu và cả sự ngăn cản không đến cùng của anh với hành động đào ngũ của Cán. Cũng chỉ nhìn dưới phương diện bản năng, vô thức ta mới có thể thương đến tận cùng tiếng gọi thê lương của bản thể con người mà không lên tiếng phán xét trong khi chứng kiến giây phút hạnh phúc ngắn ngủi, bất chợt giữa đường của Kiên với cô thương binh Hiền, cảnh Kiên dắt về phòng trọ một ả “cà phê xanh” để rồi cả đêm họ không làm tình mà chỉ cùng nhau uống rượu, cùng nhau trong sự hòa hợp đến mê mụ, và cả cảnh Kiên lao vào chiếm đoạt người đàn bà câm trong cơn mê say, điên loạn của tâm hồn trên tầng nhà gác mái. Khi hòa bình lặp lại, Kiên trở về với cuộc sống đời thường và nung nấu một khát vọng được viết. Có lúc anh dự định sẽ viết về những người xung quanh mình, viết về người thân hay về khu tập thể mà mình đang sống. Nhưng càng viết, Kiên càng đi xa với dự định ban đầu. Có một lực hút vô hình nào đó đã xoay ngòi bút của anh trở lại với cuộc chiến. Và ngay cả khi viết về cuộc chiến, về những gì đã trải qua, Kiên cũng không làm chủ được ý thức của mình: “Khi đọc lướt qua bản thảo anh ngỡ ngàng và kinh hãi thấy điều mà mình vừa khẳng định ở trang trước đã bị phủ định ở trang này” [4, tr.61]. Càng viết, anh càng “âm thầm nhận thấy rằng, không phải là anh mà là một cái gì đấy đối lập thậm chí thù địch với anh đang viết…” [4, tr.78]. Trở về sau cuộc chiến, cuộc sống của Kiên ngập chìm trong những giấc mơ. Đó là những giấc mơ về Phương, về những người đồng đội đã khuất, về những trận chiến đẫm máu. Những giấc mơ đó chính là biểu hiện của phần sâu thẳm đớn đau, u uẩn được giấu kín trong tâm hồn người lính sau chiến tranh.
Đọc Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh, ta thấy nhân vật “hắn” cũng chính là một biểu tượng của bản năng vô thức xuôi khiến con người có những hành động mà họ không tự chủ được. “Hắn” chính là kẻ đã thôi thúc “tôi” đi tìm thủ phạm gây ra vụ án mạng. “Hắn” chính là kẻ đã đẩy cha “tôi” vào tù. Và cũng chính “hắn” đã xui khiến gã thợ săn bắn chết người: “Tôi không là thủ phạm duy nhất. Tôi hoàn toàn không có ý định giết người… Hắn, một kẻ vô hình, nhưng có mặt ở khắp nơi, ở bất cứ chỗ nào con người có sự ganh ghét thù hận, đã biến tôi thành công cụ của hắn” [1, tr.35].
Nhân vật Tính trong Thoạt kỳ thủy chủ yếu sống với những ám ảnh, những giấc mơ. Nếu coi giấc mơ và những ám ảnh thường trực là biểu hiện của những gì thầm kín, bí mật, riêng tư của mỗi cá thể thì những giấc mơ, ám ảnh của Tính biểu hiện của một tâm hồn bị chấn thương, của mặc cảm tội lỗi, của nỗi đau, nỗi cô đơn bị chối từ, bị bỏ rơi, đào thải. Có lúc, “Đêm Tính không ngủ được vì trăng. Trăng làm Tính lạnh, càng bịt tai, co người, càng đau đớn khổ sở. Trăng rơi u u, miên man, rên xiết” [5, tr.25]. Có lúc Tính thấy: “Mắt chó vàng như trăng. Nó giàn giụa sáng. Mẹ ạ, phải làm gì bây giờ. Kiến đấy thôi, xọc một nhát dao vào cổ thì thành lợn. Mẹ biết máu chảy từ chỗ nào không? Mỗi hòn đá bị vỡ là máu túa ra. Da thịt của đá mỏng manh lắm. Sánh sao được với nước sông cái. Ông bồi què chẻ nước bằng mái chèo xám xịt. Chẻ tanh bành điên cuồng. Vậy mà nó cứ liền lại cứ tỉnh không. Nó cứ trôi, da thịt và máu cứ trôi…” [5, tr.36]. Và có lúc Tính lại thấy “Hiền đỏ như máu. Đỏ như đĩa xôi gấc. Búa tạ đập vỡ lò nhà ông Quyên cho sướng. Nát tay chứ chẳng chơi. Ai bảo nó ăn cắp thịt? Thằng Chanh Linh ấy. Mắt chó vàng như trăng […] Máu rỉ ra từ ngực. Sông hút máu như chậu hút máu lợn, bát hút máu gà, con dao ông Điện hút máu ai nhỉ? [5, tr.68]… Những giấc mơ, ám ảnh của Tính đã dẫn ta vào cõi hỗn mang, vô biên và đầy bí ẩn của thế giới vô thức của con người. Còn với Hiền, giấc mơ lại là biểu hiện của những khao khát tình yêu và nhục dục chưa bao giờ được thỏa mãn. Hiền mơ thấy “Một ông râu rậm từ đâu rơi xuống. Tóc vàng, râu vàng, mắt vàng. Người cởi trần, đóng khố (…) Hiền chạy tìm, nghe tiếng nói buồn rầu, yếu ớt: Tôi khổ lắm” [5, tr.162]. Cũng có lúc bản năng trỗi dậy, những ẩn ức trong giấc mơ biến thành những hành động bất bình thường của Hiền: “Hiền nằm bên, ngửi thấy mùi khen khét ở người Tính. Lúc sau Hiền trở dậy khêu to đèn. Hiền khỏa thân tự ngắm mình” [5, tr.57]; “Ông Phùng lần tay đến ngực, không thấy Hiền chống cự, bèn dặn xuống. Hiền giãy đạp, bỏ chạy, ra đến cửa, thấy giỏ phong lan thì quay lại. Hiền đổ ra phản” [5, tr.63]; “Hiền phanh cúc ao, cúi gập người xuống, cà mạnh ngực vào tảng đá. Vú Hiền sây sướt, rướm máu. Tính quệt tay vào máu trên đá, thè lưỡi nhấm, mặt bừng sáng” [5, tr.97]. Trong khuôn khổ bài viết chúng tôi không thể phân tích hết những biểu hiện của con người bản năng ở từng nhân vật, càng không thể bao quát hết thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của ba nhà văn. Chẳng hạn những nhân vật như Phương trong Nỗi buồn chiến tranh, “tôi” trong Đi tìm nhân vật, Khẩn trong Ngồi, và hàng loạt nhân vật như bà Liên, ông Phùng, Hưng… trong Thoạt kì thủy đều có những biểu hiện rõ nét của con người bản năng chi phối.
Nhìn ở phương diện ý thức về thực tại, chúng tôi cho rằng việc khám phá ra con người bản năng, vô thức và việc đưa kiểu nhân vật, bản năng vô thức trở thành kiểu loại nhân vật phổ biến trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã cho thấy khả năng nới rộng biên độ hiện thực ra khỏi phạm vi ý thức của con người. Thực tại không còn bó hẹp trong phạm vi những điều con người có thể cảm nhận, lí giải. Thực tại còn là, chủ yếu là miền vô thức khôn cùng mà con người không bao giờ kiểm soát hết. Bên cạnh đó, việc tìm kiếm bản thể con người trong cõi bản năng, vô thức còn là sự bù đắp con người toàn nguyên, kháng cự với tư duy duy lí về con người.
2. Bên cạnh con người bản năng, vô thức, việc quan tâm khám phá con người tâm linh cũng là một biểu hiện sinh động cho thấy những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trong quan niệm về con người. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình, nhìn chung, việc thừa nhận đời sống tâm linh và cho phép văn học khám phá, phát hiện các năng lực bí ẩn của con người cũng như biểu hiện nó thông qua các hình thức nghệ thuật độc đáo là một đóng góp mới của văn xuôi sau 1975. Điều này cũng khẳng định quan niệm đa chiều, giàu ý nghĩa nhân bản về con người. Nhờ mạnh dạn tiếp cận với cõi bí ẩn nằm ngoài vùng ý thức, những tác phẩm có thiên hướng thám hiểm thế giới tâm linh đã giúp chúng ta nhận ra không phải mọi cảm xúc nhân tính đều gồm phương diện nhận thức duy lí hay lí tính nói chung [2, tr.72].
Trên thực tế, Văn học Việt Nam không phải đến giai đoạn sau 1975 mới quan tâm đến mảng hiện thực tâm linh. Từ những thể loại tự sự dân gian như truyền thuyết, cổ tích cho đến một số tác phẩm văn xuôi tiêu biểu thời trung đại như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả, Thánh Tông di thảo… đời sống tâm linh của con người đã được phản ánh khá sinh động. Tuy nhiên, có một vài đặc điểm dễ nhận thấy đó là, dù có nói đến hiện thực tâm linh, nhưng trong các tác phẩm tự sự dân gian và tự sự trung đại đó vẫn chỉ là một “hiện thực – ảo”, vì đây hoàn toàn không xác tín có sự tham gia của lực lượng tự nhiên mà con người trông thấy được. Tức là không có những hiện tượng như sụt lở đất, không có sông nước cạn, không có trời u ám hay trong sáng… mà chỉ có niềm tin của con người vào những sự việc mà không ai có thể xác quyết rằng đó là sự thực.
Giai đoạn 1945 – 1975, đặc biệt là thời kì cải cách ruộng đất, với quan điểm cực đoan, người ta đã đồng nhất gần như tất cả những biểu hiện sinh động, bí ẩn của đời sống tâm linh con người vào cái mê tín dị đoan. Song hành với việc đập phá đền, chùa, miếu mạo, cấm đoán những lễ hội truyền thống, là thái độ nghi kị, phán xét với những tác phẩm văn học nói về “những cái không nhìn thấy”. Điều này không khó hiểu, bởi trong ba mươi năm chiến tranh nhiệm vụ của văn học là phản ánh một hiện thực “được nhìn thấy”, hiện thực của lí trí, của ý chí và đã được xác tín bằng kinh nghiệm cộng đồng.
Sau 1986, văn học mở rộng biên độ khám phá hiện thực. Đời sống tâm linh không còn là một “hiện thực – ảo”, hiện thực của niềm tin như trong văn xuôi trung đại mà đã trở thành một phần của cái thực tại cần được phản ánh. Khi ý thức cá nhân được khơi dậy, kinh nghiệm cá nhân thay thế vị trí trung tâm của kinh nghiệm cộng đồng “nhiều nhà văn cầm bút do sự thôi thúc muốn được trình bày một tư tưởng riêng, những cảm nhận, nếm trải riêng chứ không phải để chia sẻ những cái ai cũng biết. Và họ đã đem lại cho bạn đọc tinh thần hoài nghi cùng niềm khao khát đi tìm chân lí, đánh thức trực giác, tâm linh trong chiều sâu không cùng của bản thể con người” [2, tr.74]. Với ý thức đó, trong tiểu thuyết của các cây bút đương đại như Nguyễn Xuân Khánh, Châu Diên, Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng, Bảo Ninh, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Hòa Vang, Võ Thị Hảo, Đoàn Minh Phượng, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Đình Tú … đã có sự xuất hiện đầy dụng ý của những yếu tố tâm linh. Yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết của các nhà văn thời kì này tồn tại dưới nhiều dạng biểu hiện khác nhau: đó là thế giới của những con người có “thân tâm không an lạc”, sống trong hiện tại mà tâm tưởng lại ngược về quá khứ, đó là khả năng nhận thức kỳ lạ vượt ra ngoài tầm nhận thức của lí trí, là niềm tin vào một thế lực siêu phàm, là tâm hồn mẫn cảm, thông hiểu tự nhiên, là sự “thông linh” giữa người sống và người chết, cõi âm và cõi dương…
Trước hết, ở góc độ thế giới tồn tại trong những con người có “thân tâm không an lạc”, sống trong hiện tại mà tâm tưởng luôn ngược về quá khứ, ta thấy biểu hiện rõ nhất có Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh và Khẩn trong Ngồi của Nguyễn Bình Phương. Trong Nỗi buồn chiến tranh, Kiên may mắn sống sót trở về sau cuộc chiến, nhưng cuộc sống của anh lại chẳng còn ở trong một “kênh” với mọi người. Hơn ai hết, Kiên là người ý thức rất rõ về điều đó: “Trở về sau chiến tranh, cho đến tận bây giờ, tôi đã phải chịu đựng hết hồi ức này đến hồi ức khác, ngày này qua ngày khác, đêm thâu này thấu đêm thâu kia thử hỏi đã bao năm ròng? Nhiều hôm không đâu giữa phố xá đông người tôi đi lạc vào một giấc mơ khi tỉnh. Mùi hôi hám pha tạp của đường phố bị cảm giác nống lên thành mùi thối rữa. Tôi tưởng mình đang đi qua đồi “Xáo Thịt” la liệt người chết sau trận xáp lá cà tắm máu cuối tháng Chạp 72. Tử khí xộc lên từ vỉa hè nồng nặc đến nỗi tôi phải vội đưa tay lên bịt mũi như kẻ hóa rồ trước mắt người qua đường. Có đêm tôi giật mình thức dậy nghe tiếng quạt trần hóa thành tiếng rú rít của trực thăng vũ trang. Thót người lại trên giường tôi nín thở đợi một trái hỏa tiễn từ tàu rà phụt xuống. (…) Thì ra cuộc đời tôi kỳ thực có khác nào con thuyền bơi ngược dòng sông không ngừng bị đẩy lui về dĩ vãng” [4, tr.58-59]. Và cứ thế, kí ức đưa Kiên trở về với cuộc đời anh đã đi qua, trở về với những linh hồn đã khuất: “Gần như toàn bộ cuộc đời chiến đấu với cả một đạo quân những người đã chết mà anh từng gặp gỡ trong chiến trận đã trở về với anh qua những cánh cửa vòm cuốn mờ tối của giấc mơ dài không dứt” [4, tr.33]. Tương tự như Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh, Khẩn trong tác phẩm Ngồi của Nguyễn Bình Phương cũng là kiểu nhân vật có “thân tâm không an lạc”. Phần lớn thời gian cuộc đời Khẩn được miêu tả trong tác phẩm đều trôi dạt về miền tâm tưởng với Kim – “người tình không chân dung”. Với bút pháp pha trộn suy tư, huyền thoại, thực tại và siêu hình của tác giả, ta không xác định rõ Kim là ma hay là người, là thực hay tưởng tượng. Nhưng có một điều chắc chắn, Kim chính là một trong đời sống tâm tưởng của Kiên. Kim là chiếc cầu nối dẫn dắt ta vào một cuộc đời khác, khác với mặt trái của cuộc đời công chức giả dối, nhạt nhẽo, sáo rỗng, vô nghĩa mà Khẩn đang hàng ngày phải sống.
Bên cạnh kiểu nhân vật có “thân tâm không an lạc”, kiểu nhân vật có khả năng tiên đoán tương lai, tâm hồn mẫn cảm, thông hiểu tự nhiên… cũng là một biểu hiện của con người tâm linh trong văn học thời kì Đổi mới. Trong Nỗi buồn chiến tranh, Phương có khả năng tiên đoán được tương lai, dự cảm được sự phá hủy, mất mát do chiến tranh gây ra. Khi chứng kiến “nghi lễ cuồng tín” thiêu hủy những bức tranh của cha Kiên, Phương có những giao cảm khác thường: “Khi lửa táp, bén vào những bức tranh đầu tiên. Phương run hết cả người. Sợ cuống cuồng, hết hồn, cô không biết phải làm gì. Tuy nhiên chỉ chốc lát cô đã bị cuốn hút vào không khí trang nghiêm ma quái dập dờn tỉnh mê của buổi lễ tế thần. Kỳ ảo, huyền bí nhưng đích thực là một ác mộng. Một niềm đam mê tôn giáo. Choáng ngợp tâm hồn Phương là vẻ bừng sáng tuyệt vọng của cái đẹp bùng chát lên” [4, tr.164]. Có thể thấy, chính nhờ thủ pháp huyền thoại hóa với ngôn ngữ biến hóa, không chỉ có Bảo Ninh, mà Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương và nhiều nhà văn khác sau 1986 đã đi sâu vào thế giới tâm linh của con người. Trong các tiểu thuyết của mình, Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương cũng đã tạo ra nhiều giấc mơ để nhân vật khám phá đời sống tâm linh của chính mình. Đó là giấc mơ của lão Khổ bị “bắt về trần sống tiếp” trong Lão Khổ, là giấc mơ của Hoàn trong Người đi vắng về tiền kiếp, là vô vàn những giấc mơ của Khẩn trong Ngồi về Kim, về sư Thiều, về người bà của Nhung, là những giấc mơ điên loạn của Tính trong Thoạt kỳ thủy với những ám ảnh về máu, về con dao chọc tiết lợn, về trăng…. Những giấc mơ đó như báo trước hành trình tương lai của nhân vật. Không chỉ dựng lại ở việc sáng tạo những giấc mơ để khám phá con người tâm linh Nguyễn Bình Phương còn chủ ý tạo ra một không gian ma mị, đầy bí ẩn trong tác phẩm của mình. Đọc tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương, người đọc có cảm giác về một thế lực vô hình, siêu linh đang bủa vây, chi phối đời sống con người. Và trong vòng vây của những những mạnh siêu linh ấy, con người trở nên mù mờ về lí trí, chấp nhận sự dẫn dắt của những ám ảnh đầy ma mị, không tưởng. Cuối tác phẩm, “chữ Niểu vụt hiện ra, rõ nét, thảnh thơi trên vòm trời cao rộng không rõ ràng là vòm trời nhưng cũng không thể không là vòm trời. Những luồng sáng gay gắt vẫn vun vút lướt qua lướt qua. Khẩn ngồi xổm trên hè phố, mắt đóng lại, cảm thấy vô cùng dễ chịu” [6, tr.181].
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình, điều đặc biệt thú vị đối với nghệ thuật văn xuôi là ở chỗ sự thể hiện con người tâm linh sẽ đòi nó tìm tới những thủ pháp phong phú và một ngôn ngữ rất biến hóa [2, tr.75]. Đọc các tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, đặc biệt là Thoạt kỳ thủy, người đọc không thể dùng tư duy logic của người bình thường để quy chiếu vào lời độc thoại, đối thoại của nhân vật. Những lời độc thoại phi tuyến tính, bị cắt rời mối liên kết ngữ nghĩa không chỉ là phương thức hiệu quả để tác giả miêu tả cách cảm nhận thế giới trong đầu óc của một kẻ điên mà còn là chìa khóa để tác giả dẫn dắt người đọc đi vào thế giới vô thức, tâm linh của nhân vật:
“Nó đấy. Lạnh. Mắt cho vàng như trăng. Lại sáng. Nó giội lên bao nhiêu nước. Nhiều nhiều lắm. Ông Điện cầm dao xọc vào cổ lợn, thế là lửa vụt lên. Như cái lưỡi liếm mặt. Xong rồi, xong rồi xong rồi ông Phùng cười nắc nẻ. Bom thì chả nổ, chỉ ngoạm thôi. Dơi đặc kín cả cái màn của mẹ. Nó rung rung, khoái lắm. Mắt cho vàng như trăng. Cho muối vào, khoắng, khoắng thật đều vào, sư ông tướng con, nó đông lại, chỉ có nhịn.
Bố còn gặm chén, không ai hiểu được. Hiền cầm rau vừng tung cho lợn. Lợn cười thành trăng. Lạnh lắm, mẹ ạ. Công cống cũng sắp hết rồi. Phải chờ anh Hưng nó mới ra. Khoặp! Đi đứt cả lũ. Lạnh lắm, mẹ ạ…’’[5, tr.25].
“Mẹ mơ thấy máu, mẹ mơ thấy máu. Chúng nó đi nhè nhẹ. Các bác ơi, các bác đi đâu đấy. Đường cứ bò ngoằn ngoèo. Con cú cõng con rắn khoang. Đường cứ bò ngoằn ngoèo. Con cú cõng con rắn khoang. Mắt cho vàng như trăng. Cũng đỡ lạnh một tí. Máu bị ốm. Chảy chậm quá thể. Không nhanh thì đen lại bây giờ. Nhiễu bay nghiêng về núi Hột. Sau đó nó đậu lên cái gì nhỉ. Đố anh Hưng biết đấy. Móm hết răng thì thành ông Thụy. Em đâm nát bét mặt trăng của chúng nó. Đâm tê cả tay, còn răng thì ngứa ran lên mỗi khi nhìn thấy cỏ” [5, tr.89].
“Không được chọc tiết. Mẹ mày. Phải đi chứ. Đá vỡ ra, vỡ ra văn đúng mặt anh Hưng. Thế là ngủ. Đếch ai gọi dậy được. Nó ăn đá thì thành cơm. Cơm nổ to hơn pháp làm ông Sung cười tít mắt. Sao mày khóc. Ngủ thôi, ngủ một tí, rồi dậy, rồi lấy nhiễu quấn vào cổ, đi chơi” [5, tr.130].
Trên đây là ba trong số rất nhiều đoạn văn được tác giả chủ ý in nghiêng để diễn tả những chuỗi từ câm của Tính, nhằm bộc lộ thế giới sâu kín bên trong tâm hồn nhân vật.
Để tạm khép lại góc nhìn về con người bản năng, vô thức, tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới, chúng tôi muốn một lần nữa khẳng định, những tác phẩm hiện thực đời sống bản năng, vô thức, tâm linh đang ngày càng thu hút được sự quan tâm, đón đợi của người đọc. Và hành trình văn học viết về con người ở những phương diện này, nhìn ở một khía cạnh nào đó, giống như một sự tự ý thức của tác giả về một hành trình văn học về nguồn – một cuộc về nguồn đầy hứa hẹn. Bên cạnh đó, bản năng, vô thức và đặc biệt là tâm linh cũng là con đường để mở rộng biên độ hiện thực, làm tròn đầy khái niệm hiện thực. Tâm linh vừa mở rộng hiện thực nhưng cũng chối bỏ hiện thực. Nó cảnh báo hiện thực nhưng cũng sợ hãi hiện thực. Đi vào vùng tâm linh vừa là tìm thấy (đôi khi cũng là trốn chạy). Với con người đương đại, tâm linh gần như là một sự cứu rỗi. Đồng thời, trong nhiều tiểu thuyết đương đại, thế giới của mộng mị, tiên báo, điềm, triệu… cũng là một thủ pháp để dự báo, để cảnh tỉnh, để ẩn núp… Như thế, xét về đặc trưng phản ánh nghệ thuật, việc đi sâu khám phá con người tâm linh chính là một cách để văn học vượt thoát khỏi mô hình mô phỏng truyền thống. Bên cạnh đó, “việc miêu tả đời sống tâm linh cũng là một biểu hiện sinh động về sự đổi mới tư duy nghệ thuật, thể hiện nỗ lực khám phá chiều sâu vô thức và “cái tôi ẩn giấu” của các nhà văn trong quá trình sáng tạo của họ [3, tr.12].
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tạ Duy Anh (2002), Đi tìm nhân vật, Nxb Dân tộc, Hà Nội.
2. Nguyễn Thị Bình (2015), Văn xuôi Việt Nam sau 1975, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
3. Nguyễn Đăng Điệp – Đoàn Lê Giang (đồng chủ biên) (2018), Văn học và văn hóa tâm linh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
4. Bảo Ninh (2014), Nỗi buồn chiến tranh, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh.
5. Nguyễn Bình Phương (2005), Thoạt kỳ thủy, Nxb Văn học, Hà Nội.
6. Nguyễn Bình Phương (2006), Ngồi, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.
It can be affirmed that, in the post-1986 period, one of the manifestations of the novel thinking innovation from the protagonist’s bearing was the recognition and depiction of people in all its existent dimensions. The man in literature at that time was not only the totality of social relations, but also the person as a human of nature, the spiritual human that is full of undiscovered mysteries. It can be affirmed that, throughout the history of development, both world literature and Vietnamese literature, has never forgotten the instinctive, unconscious, spiritual people in works. However, at each stage, each creative tendency, the appearance of the instinctive, unconscious, spiritual person in literature has a specific meaning that expresses a particular state of human survival and the writer’s own sense of life.
Keywords: human, instinctive, unconscious, spiritual, novel
Thông tin tác giả:
Đặng Ngọc Khương – NCS Viện Khoa học xã hội
Cơ quan công tác: Trường THPT Chuyên ngoại ngữ – ĐH Ngoại ngữ – ĐH Quốc gia Hà Nội
Xem thêm: Nghiên cứu
Đăng ký học văn cùng thầy Khương: 0973 695 583